Wielkie i małe zmiany w postępowaniu egzekucyjnym w 2019 r.

Rok 2019 r. ustawodawca rozpoczął z hukiem jeżeli chodzi o zmiany dotyczące regulacji w zakresie funkcjonowania zawodu komornika sądowego oraz prowadzenia przez te organy postępowań egzekucyjnych. Co prawda o planowanych zmianach wiedzieliśmy już w minionym roku, jednak dopiero finalna wersja uchwalonych i wprowadzonych przepisów pozwala na ich przynajmniej pobieżną analizę i przedstawienie.

Z dniem 1 stycznia 2019 r. w życie weszły dwie nowe ustawy regulujące działanie komorników oraz pobieranych przez nich opłat a także zmiany dotyczące kodeksu postępowania cywilnego w zakresie samych zasad prowadzenia postępowania egzekucyjnego. Nowe przepisy zastąpiły dotychczas obowiązującą ustawę o komornikach sądowych i egzekucji.

Przyczyną zmian – jak to zwykle bywa – była chęć czy też wola ustawodawcy, z jednej strony uproszczenia pewnych stosowanych w ramach postępowania egzekucyjnego procedur, pozwalających nieobeznanemu (co do zasady) w zawiłościach prawnych dłużnikowi obronę ewentualnie naruszanych praw, z drugiej zaś wypaczenia wszelkich „patologii” i niedoskonałości systemowych powstałych na kanwie dotychczasowych regulacji.

Czy zabieg ten się udał? Z pewnością na odpowiedź na to pytanie jest za wcześnie – wszak nowe regulacje obowiązują ledwie miesiąc – jednak warto zwrócić uwagę na fakt, iż nowe przepisy w sposób wyraźny stawiają na możliwie maksymalną kontrolę działań komorników, którzy w zamyśle ustawodawcy winni dokonywać czynności z najwyższym poszanowaniem prawa i obowiązujących zasad, wpisując się – jako organ państwowy – w szeroko rozumianą realizację wizji państwa prawa.

Zmian jest wiele, przy czym różna jest ich praktyczna – z punktu widzenia stron postępowania egzekucyjnego – doniosłość. Wiele zmian dotyczy bowiem samego funkcjonowania zawodu komornika sądowego a także sposobu uzyskiwania uprawnień oraz funkcjonowania organów samorządowych komorników.

W niniejszym opracowaniu opiszę więc jedynie skrótowo najważniejsze i najbardziej odczuwalne z perspektywy wierzyciela i dłużnika zmiany, które niosą nowe przepisy.

Pierwszą z nowo wprowadzonych ustaw jest ustawa z dnia 22 marca 2018 r. o komornikach sądowych.

Oto najważniejsze zmiany wprowadzone oznaczonym aktem prawnym:

Przede wszystkim wyżej powołana regulacja wprowadza zmiany dotyczące prowadzenia czynności przez komornika. Nakłada ona bowiem na niego obowiązek wykonywania zasadniczo większości czynności egzekucyjnych w sposób osobisty. Zakres czynności, które komornik sądowy może powierzyć asesorowi sądowemu zatrudnionemu w prowadzonej przez niego kancelarii komorniczej został znacznie ograniczony i precyzyjnie wymieniony w nowych przepisach. Ustawodawca zaznaczył również, iż zadania wykonywane przez asesorów służyć mają wyłącznie jego przygotowaniu do wykonywania zawodu komornika sądowego. Zmiany te mają oczywiście służyć bardziej indywidualnemu podejściu komorników sądowych do prowadzonych przez nich spraw, ograniczyć sytuacje, w których w dużych kancelariach komorniczych, komornicy sądowi nie mają większej wiedzy o prowadzonych przez „kancelarię” a w praktyce przez pracowników kancelarii sprawach.

Kolejną zasadniczą zmianą jest powrót do tzw. „rewirów” komorniczych. Chodzi tu o ograniczenie zasięgu terytorialnego funkcjonowania poszczególnych komorników sądowych.

Rewir komorniczy pokrywa się z obszarem właściwości sądu rejonowego przy którym działa dany komornik. Zmiana ta  ma w istocie doprowadzić do likwidacji „fabryk komorniczych”, tj. funkcjonowania kancelarii komorniczych prowadzących setki a nieraz tysiące spraw na obszarze całego kraju. Istotą wprowadzonej zmiany jest wyjście z założenia, iż konkretny komornik zna swój rewir a więc z założenia powinien być skuteczniejszy i szybszy niż komornik, który pochodzi z drugiego końca kraju. Wierzycielowi wciąż przysługuje – w przypadku egzekucji szeroko pojętych roszczeń pieniężnych – prawo wyboru komornika, któremu zleci postępowanie egzekucyjne. Wówczas komornik ma możliwość działania maksymalnie w graniach obszaru właściwości sądu apelacyjnego w rejonie którego działa konkretny organ egzekucyjny. Bez zmian jednocześnie pozostaje zasada, iż prawo wyboru komornika nie dotyczy prowadzenia egzekucji z nieruchomości – tutaj nadal wyłącznie właściwym pozostaje komornik miejsca położenia nieruchomości.

Zasadniczym zmianom uległy również regulacje dotyczące samych zasad przyjmowania przez komorników kolejnych spraw oraz ich maksymalnej ilości w danym roku kalendarzowym. Zmiany te oczywiście mają wpływać na zwiększenie efektywności komorników, zwiększenia sprawności i tempa toczących się postępowań egzekucyjnych oraz ograniczać koncentrowanie spraw w „niewydolnych” kancelariach komorniczych. Innymi więc słowy zmiany te mają zachęcać komorników do uzyskiwania większej skuteczności w prowadzonych postępowaniach egzekucyjnych.

Nowe przepisy warunkują bowiem możliwość przyjęcia nowej sprawy egzekucyjnej od „niezalegania” przez danego komornika z realizacją czynności i podejmowaniem rzeczywistych działań w sprawach już prowadzonych. Sama metoda określenia skuteczności i efektywności komornika została opisana w stosunkowo skomplikowany sposób, nie ma jednak potrzeby jej szerszego opisywania na tle niniejszego opracowania, gdyż to na komornikach sądowych ciąży obowiązek nijako „samokontroli” w zakresie ustalenia czy ma on możliwość przyjęcia nowej sprawy czy też winien on odmówić przyjęcia wniosku wierzyciela w związku z istnieniem zaległości.

Zaznaczenia wymaga jednakże fakt, iż niezależnie od tego czy konkretny komornik sądowy ma zaległości w toczących się sprawach czy też nie, maksymalna ilość spraw jakie może on przyjąć w danym roku kalendarzowym wynosi 5.000.

Znacząco zwiększył się również zakres nadzoru nad działalnością komorników sądowych, który może przyjąć formę zarówno nadzoru judykacyjnego (sądowego) jak i administracyjnego.

Pierwsza z wymienionych form nadzoru sprowadza się do bezpośredniej kontroli sądowej prowadzonej przez sąd przy którym funkcjonuje dany komornik sądowy. Druga zaś dotyczy kontroli prowadzonych przez szeroko rozumiane organy nadzorcze poczynając od Ministra Sprawiedliwości, przez Prezesów Sądów Rejonowych, Okręgowych i Apelacyjnych a kończąc na właściwych organach samorządu komorniczego. Forma kontroli sprowadza się do przeprowadzania wizytacji, żądania udzielenia wyjaśnień, możliwości wglądu do akt dowolnego prowadzonego postępowania egzekucyjnego oraz bieżącego usuwania spostrzeżonych uchybień oraz szeroko rozumianego dyscyplinowania komorników sądowych oraz asesorów komorniczych.

Drugą ustawą, która obowiązuje od stycznia 2019 r. jest ustawa z dnia 28 lutego 2018 r. o kosztach komorniczych.

Jak wskazuje sama nazwa, oznaczony akt prawny reguluje kwestie związane z poborem oraz wysokością opłat egzekucyjnych w ramach prowadzonego postępowania egzekucyjnego – a więc w istocie kwestie związane z wynagrodzeniem komornika sądowego za prowadzone przez niego czynności.

Na tle powyższych unormowań najistotniejszą zmianą jakie będą odczuwalne dla dłużników jest wysokość opłat stosunkowych pobieranych przez dłużników od wyegzekwowanych świadczeń.

Zgodnie z nowymi przepisami komornik sądowy co do zasady ma prawo pobrania opłaty stosunkowej w wysokości 10 % od wyegzekwowanego świadczenia pieniężnego. Jednakże – i to jest bardzo ważna informacja dla dłużników – w przypadku, w którym dłużnik dokona w terminie miesiąca od dnia otrzymania zawiadomienia o wszczęciu przeciwko niemu postępowania egzekucyjnego – dokona spłaty całości lub części egzekwowanego świadczenia bezpośrednio do rąk komornika lub na jego rachunek bankowy, wysokość opłaty stosunkowej nie może przekroczyć 3 % wyegzekwowanego w ten sposób świadczenia. Zmiany dotknęły również wpłat dokonywanych przez dłużnika bezpośrednio do rąk wierzyciela. Spłaty takie nie są już traktowane jako wyegzekwowanie świadczenia przez komornika a zatem nie ma on prawa naliczania od tych kwot opłat stosunkowych.

Powyższe zmiany z jednej strony dyscyplinują komorników sądowych – których wynagrodzenie zależy zasadniczo od skuteczności prowadzonych czynności egzekucyjnych, z drugiej zaś strony premiują rzetelnych dłużników, którzy nie zwlekają ze spłatą należnych wierzycielowi roszczeń.

Zmiany nie ominęły również kodeksu postępowania cywilnego w zakresie, w jakim reguluje on samo postępowanie egzekucyjne – a więc faktyczny sposób podejmowanych przez komornika sądowego czynności.

Pierwszą istotną zmianą mającą na celu zwiększenie ochrony prawnej dłużnika, jest obowiązek przedstawienia przez komornika sądowego przy pierwszej czynności egzekucyjnej tytułu wykonawczego stwierdzającego roszczenie wierzyciela oraz stanowiącego podstawę prowadzonych przez komornika działań. Zmianę tą należy ocenić bardzo pozytywnie – dłużnik ma bowiem możliwość szybkiej identyfikacji źródła roszczenia wierzyciela oraz w przypadku kwestionowania tego roszczenia – podjęcia działań prawnych mających na celu obronę przed niecelową egzekucją.

Ustawodawca zatroszczył się również o dłużników, którzy z różnych względów nie chcą lub nie mogą korzystać z pomocy profesjonalnych pełnomocników. Podstawową formą kontroli działań komornika była (i pozostaje nadal) instytucja skargi na czynność komornika sprowadzająca się do umożliwienia podjęcia kontroli prawidłowości podjętych przez komornika sądowego czynności przez nadzorujący go sąd. Sama skarga na czynność komornika – jak każde pismo wszczynające postępowanie sądowe – obwarowana była szeregiem wymogów formalnych wymagających co najmniej elementarnej wiedzy prawnej niezbędnej dla jej prawidłowego sformułowania i w konsekwencji wywołania pożądanego efektu jakim było podjęcie kontroli sądowej w danej sprawie.

Obecne zmiany nałożyły na komorników sądowych obowiązek doręczenia dłużnikowi przy pierwszej czynności egzekucyjnej, którą zwykle jest zawiadomienie o wszczęciu egzekucji specjalnego formularza urzędowego stanowiącego w istocie wzór skargi na czynność komornika. Dzięki niemu, dłużnik musi w zasadzie jedynie opisać samą czynność którą skarży oraz ewentualnie wskazać sposób dokonanego przez komornika naruszenia. Formularz zawiera szereg pouczeń m.in. dotyczących wysokości i sposobu uiszczenia opłaty od skargi celem minimalizacji odrzucenia skargi przez sąd ze względu na czysto formalne braki.

Komornik sądowy przy pierwszej czynności zobowiązany jest również udzielić dłużnikowi szeregu pouczeń co do przysługujących mu praw związanych z możnością wzruszenia tytułu wykonawczego nieodpowiadającego rzeczywistym zobowiązaniom dłużnika oraz wszczęciem kontroli związanej z usunięciem uchybień powstałych wskutek wadliwego prowadzenia samego postępowania egzekucyjnego.

Ostatnią wartą wspomnienia zmianą wprowadzoną do kodeksu postępowania cywilnego jest ta najbardziej medialna (dosłownie i w przenośni). Chodzi oczywiście o obowiązek rejestrowania przez komorników sądowych przy pomocy urządzeń rejestrujących obraz oraz dźwięk czynności podejmowanych poza kancelarią komorniczą, a zatem tzw. czynności terenowych.

Obowiązkiem rejestrowania objęte zostały następujące czynności: czynności z udziałem dłużnika zmierzające do ustalenia jego stanu majątkowego, zajęcie ruchomości, wykonanie postanowienia o oddaniu ruchomości pod dozór innej osobie niż dłużnik, licytacja ruchomości z wyłączeniem licytacji elektronicznej, licytacja nieruchomości, chyba że jej przebieg jest utrwalany w sposób określony w art. 972 § 2 k.p.c., oględziny nieruchomości, wprowadzenie w zarząd nieruchomości w trybie art. 933 k.p.c., opróżnienie pomieszczeń z osób lub rzeczy, wydanie ruchomości i nieruchomości, wprowadzenie w posiadanie, przymusowe otwarcie pomieszczenia, przeszukanie mieszkania lub pomieszczenia gospodarczego dłużnika.

Komornik sądowy ma również obowiązek rejestrowania przebiegu prowadzonych czynności na wyraźne żądanie którejkolwiek ze stron postępowania egzekucyjnego (wierzyciela lub dłużnika).

Komornik ma również obowiązek zaprzestania rejestracji jeżeli dłużnik lub osoby trzecie znajdujące się w miejscu wykonywanych czynności się temu sprzeciwiają. Zarejestrowany materiał stanowi oczywiście część akt postępowania egzekucyjnego, z którym strony mogą się zapoznać się w kancelarii komornika i który może stanowić źródło przeprowadzonej kontroli sądowej lub administracyjnej.

Jak wspomniano na wstępie, skuteczność wprowadzonych zmian będzie mogła zostać oceniona dopiero po kilku miesiącach ich obowiązywania. Nie ulega jednak wątpliwości, iż wprowadzone regulacje w sposób zasadniczy zwiększają tak zakres praw przysługujących stronom postępowania jak i w sposób zasadniczy wzmacniają zakres kontroli sprawowanej nad działalnością organów egzekucyjnych.

Na zakończenie mała uwaga: wszelkie zmiany wprowadzone przez ustawodawcę dla swej skuteczności wymagają zarówno ich znajomości przez strony zainteresowane postępowaniem jak i umiejętności ich wykorzystania. W każdej sytuacji, w której mamy wątpliwości co do poprawności toczącego się postępowania egzekucyjnego oraz przysługujących nam praw – niezależnie od roli w której występujemy – warto zasięgnąć opinii profesjonalnego pełnomocnika.

Wielkie i małe zmiany w postępowaniu egzekucyjnym w 2019 r.