Zwrot należności wyegzekwowanych przez Komornika Sądowego

Zwrot należności wyegzekwowanych przez Komornika Sądowego w postępowaniu egzekucyjnym, w przypadku prawomocnego uchylenia nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym i oddalenia powództwa w całości, któremu to orzeczeniu uprzednio nadany został rygor natychmiastowej wykonalności, i który to, będąc zaopatrzony w klauzulę wykonalności, stanowił podstawę do prowadzenia egzekucji.

 

Punktem wyjścia rozważań na temat przedstawionego wyżej zagadnienia prawnego winno być stwierdzenie, że nakaz zapłaty wydany na podstawie weksla, warrantu, rewersu lub czeku staje się natychmiast wykonalny po upływie terminu do zaspokojenia roszczenia (vide: art. 492 §3 k.p.c. in principio). Upływ terminu do zaspokojenia roszczenia następuje po dwóch tygodniach od doręczenia pozwanemu nakazu zapłaty (vide: art. 491 §1 k.p.c.). Nakaz ten, podlega wykonaniu dopiero po nadaniu mu klauzuli wykonalności z zaznaczeniem, że podlega on egzekucji jako orzeczenie natychmiast wymagalne (vide: art. 776 w zw. z art. 777 §1 p.1 k.p.c.)[1].

 

Podnieść dalej należy, iż świadczenie spełnione na podstawie opisanego nakazu zapłaty jest świadczeniem należnym, jednak późniejsze uchylenie lub zmiana tego orzeczenia, powoduje zmianę charakteru dokonanego wcześniej świadczenia, które staje się świadczeniem nienależnym i podlega obowiązkowi zwrotu[2]. Wraz z uchyleniem nakazu zapłaty (vide: art. 496 k.p.c.), odpada bowiem podstawa (causa) dla tego świadczenia, zgodnie z regułą conditio causa finita. Jeżeli zatem roszczenie nim zasądzone zostało do tego czasu wyegzekwowane, na wniosek pozwanego sąd powinien zastosować odpowiednio art. 338 k.p.c. Przepis ten stanowi, iż uchylając lub zmieniając wyrok, któremu nadany został rygor natychmiastowej wykonalności, sąd na wniosek pozwanego orzeka w orzeczeniu kończącym postępowanie o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia lub o przywróceniu poprzedniego stanu. Podkreślenia wymaga, iż powyższa norma nie wyłącza możliwości dochodzenia w osobnym procesie naprawienia szkody poniesionej wskutek wykonania wyroku. Jednakże, do czasu zakończenia postępowania, w którym wydano natychmiast wykonalny nakaz zapłaty, zgłoszenie wniosku restytucyjnego jest jedyną drogą dochodzenia zwrotu spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia. Osobny pozew, co trafnie zauważono w doktrynie, byłby w tym zakresie przedwczesny[3].

Analiza przedstawionego wyżej zagadnienia prawnego prowadzi do rozróżnienia dwóch rodzajów należności, które mogą zostać przez Komornika Sądowego wyegzekwowane. Pierwszy z nich, to należności objęte przedmiotowym nakazem zapłaty, a drugi zaś, to koszty komornicze związane z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym. W odniesieniu do pierwszej kategorii tych należności, nie ulega wątpliwości, iż w momencie uchylenia nakazu zapłaty i oddalenia powództwa w całości odpada podstawa do ich świadczenia, a zatem wyegzekwowane przez Komornika Sądowego środki pieniężne, które zostały już przekazane wierzycielowi, podlegają obligatoryjnemu zwrotowi dłużnikowi, jako nienależne. W kontekście natomiast drugiej kategorii tych należności tj. kosztów egzekucyjnych, trzeba podnieść, iż w przypadku opisanym w analizowanym zagadnieniu prawnym tj. uchylenia nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym i oddalenia powództwa w całości, któremu to orzeczeniu uprzednio nadany został rygor natychmiastowej wykonalności, i który to, będąc zaopatrzony w klauzulę wykonalności, stanowił podstawę do prowadzenia egzekucji, koszty egzekucyjne obciążają w całości powoda. Marginesowo można jeszcze zauważyć, iż gdyby przedmiotowy nakaz zapłaty został częściowo uchylony, a częściowo utrzymany w mocy, koszty egzekucyjne należałoby stosunkowo rozdzielić bądź ewentualnie wzajemnie znieść[4].

Z punktu widzenia pozwanego, uchylenie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym w całości oraz oddalenie powództwa w całości powoduje powstanie dwóch roszczeń. Pierwsze, o zwrot nienależnie wyegzekwowanego świadczenia i przekazanego wierzycielowi (vide: art. 410 §2 k.c.) oraz drugie, o zwrot całości wyegzekwowanych przez Komornika Sądowego kosztów egzekucyjnych, przy czym podstawą dla tego drugiego roszczenia będzie art. 415 k.c., traktujący o ogólnej odpowiedzialności odszkodowawczej powoda za szkodę wyrządzoną prowadzonym na jego wniosek postępowaniem egzekucyjnym. Należy więc zwrócić uwagę na różne przesłanki roszczenia o zwrot wyegzekwowanego świadczenia, jako nienależnego (stanowiącego szczególną postać bezpodstawnego wzbogacenia) oraz roszczenia odszkodowawczego, co wiąże się z odmiennością w zakresie obowiązków dowodowych w świetle przepisu art. 6 k.c. Skutkiem zaś ewentualnego błędnego określenia w pozwie tych dwóch odmiennych roszczeń będzie częściowe oddalenie powództwa. Podobny stan faktyczny miał miejsce np. w sprawie rozpatrywanej przez Sąd Okręgowy we Wrocławiu II Wydział Cywilny Odwoławczy (sygn. akt II Ca 1229/12), który w wyroku z dnia 12.03.2013r. uwzględniając roszczenie o zwrot wypłaconego wierzycielowi przez Komornika Sądowego wyegzekwowanego świadczenia – jako świadczenia nienależnego, w odniesieniu do dalszego żądania zwrotu – jako również świadczenia nienależnego – kosztów egzekucyjnych, wyjaśnił, jak następuje:

„W ocenie Sądu Okręgowego nie budzi wątpliwości, iż koszty postępowania egzekucyjnego nie stanowią świadczenia nienależnego w rozumieniu art. 410§ 2 k.c. (tak też Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z 26 lipca 2006r., I ACa 268/06, LEX nr 284329). Wprawdzie, jak przyjmuje się w judykaturze (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 września 1965r., I PR 372/65, OSNC 1966/5/83, czy wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 14 września 2011r., I ACa 442/11, LEX nr 1133340), który to pogląd Sąd Odwoławczy w pełni podziela, przepis art. 415 k.c. nie narusza przepisów prawa materialnego o świadczeniu nienależnym i nie wyłącza stosowania tych przepisów w sprawie o zwrot spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia lub o przywrócenie stanu poprzedniego jednak oparcie roszczenia na przepisach o świadczeniu nienależnym, w kontekście przywołanego przez powódkę stanu faktycznego, który wiązał Sąd Rejonowy, wobec braku próby wykazania przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej strony pozwanej, skutkować musiało oddaleniem powództwa w pozostałym zakresie. Rozważając zarzuty apelacji powódki na tle zgłoszonego w pozwie i konsekwentnie podtrzymywanego żądania, w tym na podstawie analizy przebiegu procesu, przyjąć należało, iż w istocie w postępowaniu przed Sądem I instancji powódka upatrywała uzasadnienie swojego roszczenia w różnych postaciach świadczenia nienależnego, nie zaś w przepisach o świadczeniu nienależnym i w regulacji o odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę z art. 415 k.c. O ile zatem oparcie roszczenia na innej niż dotychczas wskazywana postaci świadczenia nienależnego nie stanowiłoby niedopuszczalnej w postępowaniu apelacyjnym zmiany roszczenia (tak też Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 lutego 2012r., I PK 84/11, LEX nr 1167734), o tyle, z uwagi na odmienność w zakresie rodzaju zgłaszanych dowodów i konieczność wykazania innych przesłanek, przytoczenie w postępowaniu apelacyjnym innych przepisów prawa materialnego od dotychczas wskazywanych jako materialnoprawna podstawa żądania, a więc wskazujących na inny stan faktyczny niż ten, na którym oparte zostało pierwotne żądanie pozwu, musiało być uznane w świetle art. 383 k.p.c. za niedopuszczalną w postępowaniu apelacyjnym zmianę powództwa.

Jedynie na marginesie rozważań wskazać należało, iż powódka nie została pozbawiona możliwości zakwestionowania obciążenia jej jako dłużniczki kosztami postępowania egzekucyjnego, po wykazaniu rzecz jasna, iż wszczęcie przez stronę pozwaną egzekucji było niecelowe ( art. 770 k.p.c), a to wobec niewydania do chwili obecnej przez komornika sądowego postanowienia o ustaleniu wskazanych kosztów i obciążeniu nimi dłużniczki pomimo umorzenia wobec niej postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 825 pkt. 2 k.p.c. W świetle powyższego stwierdzenia, niezależnie od powyżej przedstawionej argumentacji, żądanie zasądzenia od strony pozwanej stosownego odszkodowania z tytułu kosztów postępowania egzekucyjnego uznać należałoby za przedwczesne.

Doprecyzowując powyższy wywód, w odniesieniu do przepisu art. 415 k.c. jako podstawy żądania zwrotu przez dłużnika kosztów egzekucyjnych od wierzyciela należy wskazać, iż Sąd Okręgowy we Wrocławiu w przedstawionym wyżej wyroku powtórzył tezę postawioną przez Sąd pierwszej instancji, stwierdzając, jak następuje:

W pierwszej kolejności wskazać należało, iż przyjęta w apelacji konstrukcja tak podniesionego zarzutu pozostawała w sprzeczności ze stanowiskiem Sądu Rejonowego, który wcale nie wykluczył normy art. 415 k.c. jako podstawy roszczenia odszkodowawczego, a wręcz przeciwnie – w pisemnych motywach zaskarżonego wyroku wprost wskazał tą podstawę odpowiedzialności odszkodowawczej strony pozwanej.

Warto zaznaczyć, iż nie ma przeszkód ku temu, aby pozwany, w ramach swoich roszczeń, dochodził również odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie świadczenia nienależnego, jak i odszkodowania (art. 481 §1 k.c.). Pozwany mógłby zatem domagać się odsetek za okres od dnia następnego od skutecznej czynności egzekucyjnej Komornika Sądowego – pomniejszającej majątek pozwanego, do dnia zapłaty.

Konkludując niniejszą opinię należy jednoznacznie opowiedzieć się za stanowiskiem, iż obowiązek wierzyciela zwrotu dłużnikowi należności wyegzekwowanych przez Komornika Sądowego w postępowaniu egzekucyjnym, w przypadku prawomocnego uchylenia nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym i oddalenia powództwa w całości, któremu to orzeczeniu uprzednio nadany został rygor natychmiastowej wykonalności, i który to, będąc zaopatrzony w klauzulę wykonalności, stanowił podstawę do prowadzenia egzekucji, obejmuje zarówno należności wyegzekwowane i przekazane wierzycielowi, jak i koszty egzekucyjne. Zwrot przez wierzyciela obu wskazanych kategorii należności, winien bowiem doprowadzić do przywrócenia stanu poprzedniego, w jakim znajdował się dłużnik zanim Komornik Sądowy na wniosek wierzyciela wszczął – jak się okazało, niecelowo egzekucję.


[1] M. Manowska, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Art. 1-505(38), wyd. III, upubl. WK2015, komentarz do art. 492 k.p.c.

[2] por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 29.12.2005r., I ACa 1062/05, LEX nr 186167, wyrok Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 12.03.2013r., II Ca 1229/12, opubl. orzeczenia.ms.gov.pl

[3] M. Manowska, Kodeks…, komentarz do art. 492 k.p.c.

[4] wyrok Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 12.03.2013r., II Ca 1229/12, opubl. orzeczenia.ms.gov.pl